Axel Hagedorn: Seponeren strafzaak Jan Böhmermann gevolg van behaagzucht Duitse OM

De Duitse justitie laat zijn oren hangen naar de Duitse publieke opinie die satiricus Jan Böhmermann wil beschermen en de Turkse president Erdogan in het stof wil laten bijten. Maar onrecht moet je niet met onrecht bestrijden, zo meent bijzonder hoogleraar Duits-Nederlandse rechtsbetrekkingen en advocaat Axel Hagedorn.

De strafzaak tegen satiricus Jan Böhmermann over de vermeende belediging van de Turkse president Recep Erdogan is afgelopen week geseponeerd. Duitse media schreven veelal positief over deze uitspraak.

Als je het persbericht van het OM in Mainz van afgelopen week goed leest, roept deze beslissing toch veel vragen op. In april schreef ik al dat deze zaak sterk wordt beïnvloed door de publieke opinie. Wat mij betreft vermijdt het Duitse OM hier het conflict met de publieke opinie en heeft daarbij een nogal opvallende redenering gevolgd.

Belediging is strafbaar
Het OM toetst terecht of de door Böhmermann geuite zware persoonlijke beledigingen van Erdogan zijn gedekt door het grondrecht van vrijheid van meningsuiting of de vrijheid van kunst. Het OM constateert ook terecht dat beledigende of lasterlijke uitingen (Schmähkritik) in beginsel strafbaar zijn.

Het is dus niet de vraag of het hier gaat om de vrijheid van meningsuiting. De persoonlijke eer van wie moedwillig wordt beledigd, vindt justitie in dit soort gevallen belangrijker. Het OM vindt dus dat de beoordeling of de uitingen beledigend zijn nauw moet worden gevolgd. Alsof het OM wil aangeven dat je er aan zou kunnen twijfelen of de tekst van Böhmermann beledigend voor Erdogan is.

In mijn optiek was de betreffende bijdrage louter en alleen bedoeld om Erdogan te beledigen. Het waren zoveel persoonlijke beledigingen dat een andere conclusie bijna niet mogelijk is. Böhmermann leverde nauwelijks inhoudelijke kritiek op Erdogan en de schending van mensenrechten in Turkije. Daarnaast heeft de tv-presentator zelf in de bijdrage van ZDF Neo Magazin Royale herhaaldelijk aangegeven dat zijn uitlatingen over de Turkse premier in Duitsland niet geoorloofd zijn.

Vrijheid van meningsuiting en kunst in Duitsland beperkter
Op grond van het voorgaande heeft het OM ook de tweede grondrechtelijke norm, de vrijheid van kunst, getoetst. Ik twijfel er niet aan dat de bijdrage van Böhmermann in principe als satire is te beschouwen en daarmee in principe ook grondwettelijk is beschermd. Maar ook hier geldt dat dit recht wordt beperkt door de grondrechten van andere mensen.

Het OM laat volledig na om hier tot een nauwkeurige beoordeling te komen. Deze twee grondwettelijke vragen hoeven dus volgens het OM niet afsluitend beoordeeld te worden, omdat het OM de zaak uit andere overwegingen wil seponeren.

Vanuit het Nederlandse perspectief moet je beseffen dat Duitsland van oudsher een beperktere zienswijze op het recht van vrijheid van meningsuiting of kunst heeft dan in Nederland. In Duitsland beschermt het constitutionele hof dit grondwettelijk. Maar er wordt veel vaker ook geoordeeld dat de grondrechten beperkt zijn door andere grondrechten of door de wet.

Hoever mag je gaan?
Het gaat in Duitsland daarom altijd om de cruciale vraag: Hoever mag je gaan? Een kort antwoord is er niet. Maar in het kader van de vrijheid van meningsuiting in Duitsland geldt het volgende principe: je mag altijd alles zeggen, maar bewuste beledigingen vallen niet automatisch onder de beschermde vrijheid van meningsuiting. Zij worden alleen tot een bepaalde hoogte getolereerd.

Mij bekruipt het gevoel dat de gebeurtenissen in Turkije ook na het verschijnen van de tv-uitzending van Böhmermann dit voorjaar een onevenredige rol spelen bij het seponeren van de zaak. Ik kan mij er ook niet in vinden dat je personen op een dergelijke manier mag neerzetten.

In principe komt het neer op de vraag: kan een dictator zijn grondrechten verliezen? Erdogan schendt op grote schaal zelf de mensenrechten van anderen en hij breekt de rechtsstaat in Turkije af. Bijvoorbeeld door het ontslag van rechters, hoogleraren en politieagenten en door het op grote schaal arresteren van journalisten (zie onder meer de verklaring van de Duitse Richterbund) .

Onrecht niet met onrecht bestrijden
Onrecht moet je niet met onrecht bestrijden. Daarom vind ik dat Erdogan behandeld dient te worden als alle andere mensen in Duitsland.

Daarom heb ik principiële bezwaren tegen de redenering van het OM. Ik ben er stellig van overtuigd dat de zaak tegen Böhmermann niet was geseponeerd als zijn bijdrage zich had gericht tegen bondskanselier Angela Merkel of bijvoorbeeld bondspresident Joachim Gauck of een ander publiek persoon.

Dezelfde media die zich opwinden omdat op de dag van de Duitse eenheid in Dresden een aantal honderd mensen Merkel hebben beledigd, juichen de seponering van de strafzaak toe. Terwijl de ZDF direct de uitzending van Böhmermann online heeft verwijderd. Daaruit blijkt dat de omroep dus ook problemen met de uitzending had. Nog steeds is de uitzending niet terug te vinden in het online archief van de ZDF. Mijn vermoeden: de omroep vreest dat de bijdrage niet door de beugel kan.

Geen beledigingen nodig
Iedere aarzeling over de grenzen van het recht van vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van kunst heeft direct implicaties voor het verbale geweld op sociale media, in kranten en het publieke domein. De Neue Züricher Zeitung wees er in april op dat sociologen ervan uitgaan dat burgers zich steeds meer politiek laten informeren door bijvoorbeeld satirische uitzendingen of talkshows.

Ik geloof dat je de kraan niet open moet gooien maar juist moet dichtdraaien waar de grenzen van de vrijheid van meningsuiting worden overschreden. Iedereen mag zijn mening vrij uiten en daarvoor heb je geen beledigingen nodig.

Verrassende argumentatie OM
Terug naar het OM. De verrassende argumentatie van justitie die tot seponeren leidt, is de veronderstelling dat men niet zou kunnen bewijzen dat Böhmermann opzettelijk Erdogan wilde beledigen. Dit is moeilijk te begrijpen voor wie de uitzending heeft gezien. De komiek heeft blijkbaar inmiddels tegenover het OM verklaard dat hij bewust een dermate zware toonzetting zou hebben gebruikt zodat iedere televisiekijker direct kon begrijpen dat hij dit niet serieus bedoelde.

Het OM vindt dat de overweldigende hoeveelheid van beledigingen duidelijk maakt dat Böhmermann daarom niet serieus Erdogan in zijn eer wilde aantasten. Bovendien zouden zij zo absurd zijn dat er van opzettelijk kwetsen geen sprake kan zijn.

Opvallend genoeg wordt in de persverklaring geen woord gerept over het feit dat Böhmermann in de uitzending juist aangaf dat hij over de grenzen ging en dat zijn opmerkingen niet geoorloofd zijn. Daarmee erkende hij dus opzettelijk te willen beledigen.

Onder het mom van satire
Het OM zegt dus dat als je maar onder het mom van satire zwaar over de scheef gaat, de boosdoener meer wordt beschermd dan het slachtoffer. Het advies van het OM aan het publiek is blijkbaar: je mag alles doen, zolang je het maar satire noemt.

In mijn optiek veegt het OM met de seponering van de strafzaak de grenzen van het recht van meningsuiting volledig van tafel. Grenzen bestaan niet meer.

Erdogan gaat door
Ik verwacht dan ook dat deze zaak nog lang niet is afgesloten. Erdogan heeft afgelopen maandag via zijn advocaat al bezwaar aangetekend. Als de hoofdofficier van justitie in de deelstaat Rijnland-Palts het bezwaar niet honoreert en niet tot vervolging overgaat, kan Erdogan bij het bevoegde hof van Rijnland-Palts een dagvaarding indienen, het zogenaamde ‘Klageerzwingungsverfahren’. Deze procedure wordt gebruikt om af te dwingen dat het OM tot vervolging moet overgaan en de zaak moet voorleggen aan de bevoegde strafrechter.

Ik sluit ook niet uit dat het Duitse constitutionele hof zich uiteindelijk nog over deze zaak zal buigen omdat zowel Böhmermann als ook Erdogan zich zouden kunnen beroepen op de aantasting van hun grondrechten.

Maar eerst dient in Hamburg begin november de civiele zaak van Erdogan tegen Böhmermann over het geëiste verbod van publicatie van de uitzending. Ook dit wordt een belangrijke stap in de vraag of de uitzending grondwettelijk is beschermd of dat er grenzen zijn overschreden.

Rechter moet beslissen
Om misverstanden te voorkomen: als het OM Böhmermann aanklaagt, is daarmee nog geen beslissing genomen over het feit óf en hoe Böhmermann zal worden bestraft. Dit is aan de rechter en in mijn optiek is dat de instantie die over deze zaak dient te beslissen.

Deze column is geschreven voor Duitslandnieuws.nl door Axel Hagedorn, advocaat ondernemingsrecht en Duitse Rechtsanwalt bij Van Diepen Van der Kroef Advocaten in Amsterdam. Hagedorn is ook hoogleraar Duits-Nederlandse rechtsbetrekkingen aan de Universiteit van Amsterdam.